Poniedziałkowe Przyjęcie Urodzinowe

W ekonomii występuje pojęcie efektu gapowicza. Polega on na tym, że są pewne dobra lub usługi, których koszty ponoszą jednostki, a zyski dzielą całe grupy. Przykład: organizowanie przyjęcia urodzinowego. Po zajęciach poszliśmy z Giovannim i Igorem na zakupy, a potem od siódmej do wpół do dziesiątej przygotowywaliśmy kolację. Na koniec prawie godzinę zmywaliśmy. Pozostałe 10 osób miło spędzało czas i wyrażało uznanie dla naszych potraw. Na tym właśnie polega efekt gapowicza. Ekonomia zwykle określa takie zachowania jako negatywne i rzadko występujące w stanie równowagi (czyli takim, który może trwać bez końca). Czy rzeczywiście?

Podstawowe kursy mikroekonomii opisują zwykle interakcje jednorazowe lub dwukrotne. Problemy, które pojawiają się w umysłach studentów w związku z przepaścią, która dzieli taką teorię od rzeczywistości pozostawia się na boku. Jednak istnieją też bardziej rozbudowane modele, które biorą pod uwagę efekt budowania reputacji, sygnalizowania swoich preferencji czy nawet wpływania na preferencje innych poprzez własne działania. Biorąc to wszystko pod uwagę, możemy zredefiniować „czarną robotę”, którą wykonaliśmy razem z Giovannim i Igorem jako niegłupie zagranie i tylko trochę ryzykowną inwestycję w przyszłość. Ale zaraz! – zawoła ktoś z tylnego rzędu – daliście się porobić i chcecie to ubrać w ładne słowa, żeby się usprawiedliwić? Przyjrzyjmy się temu bliżej:

1. Nie da się ukryć, że samo gotowanie, pomimo „kosztu” czasu, dało nam niemałą satysfakcję. Zwłaszcza kiedy goście również wyrazili swoje uznanie.
2. W dłuższej perspektywie możemy mieć nadzieję (chociaż tutaj wchodzi w grę ryzyko), że takie spotkanie się powtórzy – zwłaszcza, że wszyscy dziś żegnali się raczej zadowoleni – i wtedy to my wystąpimy jako  goście! I na pewno nie będziemy zmywać…
3. Giovanni zapewne zostanie zapamiętany jako autor pysznego risotto, a ja jako ten, który upiekł smaczne ciasto bananowe.
4. Trudno to sprawdzić, ale można zaryzykować stwierdzenie, że atmosfera przy stole (jadalnym i bilardowym) była inna od tej, jaka zwykle panuje w głośnym pubie. Czy lepsza? Nie wiem, ale myślę, że i tak warta naszego wysiłku.

Widzimy więc, że zachowanie naszej trójki nie było ani czystą zachcianką, ani przejawem powiedzenia „zastaw się a postaw się”. Ostatecznie – tutaj ekonomia i zdrowy rozsądek mówią jednym głosem – gdybyśmy wystarczająco nie cenili tego spotkania i efektów naszej pracy, to po prostu byśmy tego nie robili. W tle czyha jeszcze jedno założenie, pozornie niewinne ale jednak kluczowe: podświadomie zakładaliśmy, że mamy do czynienia z osobami racjonalnymi. Tylko wtedy powyższe stwierdzenia (i co więcej – nasze oczekiwania) mają rację bytu. Jeśli bowiem każdy z gości wychowałby się w kulturze, która posługuje się inną logiką i wymusza działania, które dla nas wydają się nieracjonalne, to z naszych oczekiwań pozostałyby nici.

Ekonomia ma jednak to do siebie, że im bardziej stara się odzwierciedlić świat rzeczywisty, tym bardziej się gubi. Wstrzymajmy się więc z prognozami przyszłości i poczekajmy na to, co przyniesie jutro.